ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی کوردستان: ته‌نها قۆناغێک له‌ شه‌ڕی نهێنی نه‌وت

0

د. که‌مال سه‌ید قادر

پێشه‌کی: زوربه‌ی هه‌ره‌ زۆری خوێنه‌رانی کورد به‌ هۆی که‌می زانیاریان له‌ سه‌ر مێژوی نه‌وت و سیاسه‌ت له‌ ناوچه‌که‌ به‌ زه‌حمه‌ت ئه‌م ڕاستی یه‌ هه‌رس ده‌که‌ن که‌وا نه‌وتی که‌رکوک هۆکاری یه‌که‌می شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م بوه‌ له‌ نێوان ئه‌ڵمانیاو به‌ریتانیا دا وه‌ ته‌نها هۆکاری هێرشی به‌ریتانیاش بو بۆ سه‌ر هێزه‌کانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ به‌ سه‌ره‌ له‌ ساڵی 1914نه‌وتی که‌رکوک بو.ئێستاکه‌ش له‌ شه‌ڕی کوێته‌وه‌ تا هێرشی ئه‌مڕۆی تورکیا بۆ سه‌ر عه‌فرین هه‌موی په‌یوه‌ندی به‌ دۆسی یه‌ی نه‌تو گازه‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌ به‌ تایبه‌تیش نه‌وت و گازی کوردستان که‌وا بێ خاوه‌نه‌و زۆر لایه‌ن کێبڕکێ یانه‌ له‌ سه‌ر تاڵانکردنی، له‌ پێش هه‌موشیان ئه‌مه‌ریکاو به‌ریتانیاو فه‌ره‌نساو ڕوسیا، هه‌مان ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ش له‌ پێش شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ دژ به‌ یه‌کتر له‌ به‌ربه‌ره‌کانیدابون له‌ سه‌ر نه‌وتی ناوچه‌که‌ ئێستا گازی سروشتیشی هاتۆته‌ سه‌ر که‌وا له‌ نه‌وته‌که‌ش گرنگتره‌.
به‌ گوێره‌ی ڕای توێژه‌ران هه‌مو شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م به‌ هێڵێکی شه‌مه‌نده‌فه‌ر ده‌ستی پێ کرد
نه‌وتی که‌رکوک له‌ هێڵێکی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌وه‌ بۆ شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م
پاش دۆزینه‌وه‌و ده‌رهێنانی نه‌وت به‌ شێوه‌یه‌کی پیشه‌سازی له‌ ئه‌مه‌ریکا له‌ نێوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا، ووڵاته‌ پیشه‌سازی یه‌کان له‌ پێش هه‌موشیان ئه‌ڵمانیاو به‌ریتانیا ده‌ستیان به‌ گۆڕینی ووزه‌ی بزوێنه‌ری کارگه‌ پیشه‌سازیو که‌شتی یه‌ جه‌نگی یه‌کانیان کرد له‌ خه‌ڵوزه‌وه‌ بۆ نه‌وت، به‌ڵام له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م دوو ووڵاته‌ خۆیان نه‌وتیان نه‌بو ئه‌مه‌ریکاش دوربو لێ یان، هاورده‌ی نه‌وتیش له‌ ئه‌مه‌ریکاوه‌ خه‌رجی زۆری تێده‌چو،ده‌ستیان کرد به‌ گه‌ڕان به‌ دوای سه‌رچاوه‌ی نوێ نه‌وت نزیک له‌م دوو ووڵاته‌ خه‌رجیشی که‌م بێت. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش جاسوسه‌کانی خۆیان ڕه‌وانه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست کرد که‌وا چه‌ند هه‌زار سالبو له‌ سه‌رده‌می بابلیو ئاشوری یه‌کانه‌و به‌وه‌ ناسرابو نه‌وتی تیایه‌(1).
یه‌کێک له‌م جاسوسانه‌ شوێنه‌وار ناسێکی ئه‌ڵمانی بو به‌ ناوی ماکس فۆن ئۆپنهایمه‌ر (2) که‌ له‌ ساڵانی 1880-1890 سه‌ردانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و کوردستانی کرد له‌ ڕاپۆرته‌کانیدا بۆ ده‌زگای هه‌واڵگری ئه‌ڵمانیاو بانکی ئه‌ڵمانی که‌وا خه‌رجی گه‌شته‌که‌ی ده‌کێشا باسی سه‌رچاوه‌ نه‌وتی یه‌کانی که‌رکوکی ده‌کرد بۆیه‌ بانکی ئه‌ڵمانی به‌ پاڵپشتی حکومه‌تی ئه‌ڵمانی که‌وتنه‌ گفتوگۆ له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی عوسمانی که‌وا خۆی مایه‌ پوچو موفلیس بوبو تا به‌ فێڵێک ئه‌م ناوچه‌ نه‌وتی یانه‌ی کوردستانیان له‌ ده‌ست ده‌ربێنن.
ته‌ڵه‌ نه‌وتی یه‌ ئاسنینه‌که‌:
پڕۆژه‌که‌ی ئه‌ڵمانیا بریتی بو له‌ ڕاکێشانی هێڵێکی شه‌مه‌نده‌فه‌ر له‌ به‌رلینه‌وه‌ بۆ نه‌مساو هه‌نگاریاو سربیاو بلغاریاو ئیسته‌نبول، له‌وێشه‌وه‌ به‌ کوردستانی باکوڕه‌وه‌ بۆ کوردستانی باشور به‌ که‌رکوکه‌وه‌ تا به‌غداو به‌سره‌ به‌ مه‌رجێک هه‌رچی سامانی ژێرزه‌وی ئه‌م به‌ری ئه‌وبه‌ری ئه‌م هێڵه‌ ئاسنینه‌ هه‌یه‌ به‌ پانایی 40 کم ببێته‌ موڵکی ئه‌ڵمانیا به‌ بێ ئه‌وه‌ی ناوی نه‌وت بێنن که‌وا ئامانجی سه‌ره‌کی بو له‌ به‌رامبه‌ریشدا بانکی ئه‌ڵمانی هه‌مو خه‌رجی یه‌کانی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی خۆی، مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیش ته‌نها نه‌وتی کوردستان بو. ئه‌ڵمانیاو ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ ساڵی 1889 گه‌یشتنه‌ ڕێککه‌وتن له‌ سه‌ر ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ ئه‌مه‌ش بوه‌ هۆی نیگه‌رانی به‌ریتانیا که‌وا پیشه‌سازی یه‌که‌ی له‌ لایه‌نی چه‌ندی و جۆری یه‌وه‌ به‌ پاش ئه‌وه‌ی ئه‌ڵمانیا که‌وتبو جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌ڵمانیاش به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر خێرا هێزی ده‌ریایی خۆی مۆدێرنیزه‌ ده‌کردو سه‌رچاوه‌ی ووزه‌ی بزوێنه‌ری که‌شتی یه‌ جه‌نگی یه‌کانی له‌ خه‌ڵوزه‌وه‌ ده‌گۆڕی بۆ نه‌وت که‌وا ترسی زیاتری خستبوه‌ دڵی به‌ریتانیا.به‌ریتانی یه‌کان هه‌ر یه‌کسه‌ر که‌وتنه‌ پلان گێڕان دژ به‌م پڕۆژه‌یه‌ی ئه‌ڵمانیا، له‌ قۆناغی یه‌که‌مدا سربی یه‌کانیان هاندا ئاژاوه‌ بنێنه‌وه‌ بۆ هێزه‌ عوسمانی یه‌کان له‌ ناوچه‌کانی خۆیان چونکه‌ به‌شێک له‌م هێڵه‌ ئاسنینه‌ به‌ سربیا تێده‌په‌ڕی(3) ئه‌مه‌ریکاش هه‌رچه‌نده‌ خۆی خاوه‌نی نه‌وت بو به‌لام له‌وه‌ ده‌ترسا نه‌وته‌که‌ی کۆتایی بێت بۆیه‌ ئه‌مانیش که‌وتنه‌ گفتوگۆ له‌ گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی عوسمانی وه‌ له‌ ساڵی 1910 پڕۆژه‌یه‌کی هاوتای پڕۆژه‌که‌ی ئه‌ڵمانیایان پێشکه‌ش به‌ ده‌وله‌تی عوسمانی کرد پێشتریش هه‌ڕه‌شه‌و فشاری سه‌ربازیان دژ به‌ عوسمانی یه‌کان به‌ کارهێنا. کۆمپانیایه‌کی ئه‌مه‌ریکی به‌ ناوی کێسته‌ر گروپ پڕۆژه‌یه‌کی له‌م جۆره‌ی پێشکه‌ش کرد به‌ڵام ڕه‌تکرایه‌وه‌(4) به‌ربه‌رکانی نێوان ئه‌ڵمانیاو به‌ریتانیا له‌ سه‌ر نه‌وتی کوردستان گه‌یشته‌ لوتکه‌ له‌ ساڵانی پێش شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م تا هه‌ردو لایه‌ن گه‌یشتنه‌ ڕێککه‌وتنێک بۆ دابه‌شکردنی نه‌وتی کوردستان بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش کۆمپانیای نه‌وتی تورکیان دامه‌زرانده‌ که‌وا به‌ تورکیش پیترۆڵیۆم کۆمپانی ناسراوه‌، ئه‌گه‌رچی له‌ ڕاستیدا هیچ په‌یوه‌ندی یه‌که‌ی به‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی و تورکه‌وه‌ نه‌بوه‌ ته‌نها ناوه‌که‌ی نه‌بێت چونکه‌ هه‌مو پشکه‌کان موڵکی ئه‌ڵمانیاو به‌ریتانیا بون(5). له‌ گه‌ڵ به‌ستنی ئه‌م ڕێیکه‌وتننامه‌یه‌ش به‌ریتانیا هه‌ر خه‌ریکی پلان گێران بو دژ به‌ ئه‌ڵمانیا تا له‌ نه‌وتی کوردستان بێ به‌شی بکات، هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌میش باشترین ده‌رفه‌ت بو بۆ به‌ دیهێنانای ئه‌م ئامانجه‌ بۆیه‌ نه‌وتی که‌رکوک به‌ هۆکاری یه‌که‌می شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م داده‌نرێت. هه‌ر له‌ گه‌ل هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌میش هێزه‌ ده‌ریایه‌کانی به‌ریتانیا له‌ به‌سراوه‌ هێرشیان کرده‌ سه‌ر هیزه‌ عوسمانی یه‌کان به‌ مه‌به‌ستی پێشڕه‌وی کردن له‌وێوه‌ بۆ که‌رکوک(6 )که‌وا به‌ هۆی به‌رهه‌ڵستی سه‌ختی هێزه‌ عوسمانی یه‌کان و عه‌شیره‌ته‌ عێراقی یه‌کان نه‌یانتوانی داگیری که‌ن تا ساڵی 1918 که‌وا شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م خۆی کۆتایی هاتبو.تاڵانه‌ ڕاسته‌قینه‌که‌ی نه‌وتی کوردستان پاش شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م ده‌ست پێ ده‌کات.
قۆناغی دابه‌شکردنی نه‌وتی دزراوی کوردستان
له‌ پاش شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م پشکی ئه‌ڵمانیا له‌ نه‌وتی کوردستان درابوه‌ فه‌ره‌نسا به‌ڵام ئه‌مه‌ریکای لێ بێ به‌ش کرابو بۆیه‌ ئه‌مه‌ریکا به‌ توندی هاته‌ سه‌ر هێل ئه‌میش داوای پشکی خۆی کرد له‌ کێکی نه‌وتی کوردستان ئه‌گه‌رنا هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی کرد داوای مافی چاره‌نوسی گه‌لان بکات دژ به‌ ئیمپریالیزم تا فه‌ره‌نساو به‌ریتانیا ناچاربون %23.75 پشکه‌کانیان بده‌ن به‌ ئه‌مه‌ریکا به‌رامبه‌ر به‌ بێده‌نگبونی (7)عێراقیش هیچی پێ نه‌ده‌درا ته‌نها چه‌ند سێنتێک نه‌بێت بۆ هه‌ر به‌رمیلێکی ده‌رهێنراو وه‌کو کرێ ی ئه‌م زه‌وی یه‌ی که‌وا نه‌وته‌که‌ی له‌ ژێره‌وه‌ ده‌رده‌هێنرا وه‌کو ئه‌وه‌ی ئه‌م ووڵاتانه‌ خاوه‌ن و میراتگری ئه‌م سامانه‌ بن.
ئێستاشس هه‌مان ئه‌م سێ ده‌وڵه‌ته‌ که‌وتونه‌ته‌وه‌ پلانگێڕان بۆ تالانکردنی نه‌وتو گازی کوردستان به‌ڵام ڕقابه‌رێکی سه‌رسه‌ختی زه‌به‌لاحی به‌ هێزیان بۆ دروست بوه‌ که‌وا ڕوسیای ئه‌تۆمی یه‌.
دوباره‌بونه‌وه‌ی مێژو به‌ شێوازێکی تر: ڕوسیا دژ به‌ ئه‌مه‌ریکاو هاوپه‌یمانانی له‌ سه‌ر نه‌وت و گازی کوردستان
قۆناغی نوێ ی شه‌ڕی ئه‌مه‌ریکاو به‌ریتانیاو فه‌ره‌نسا بۆ تاڵانکردنی نه‌وتی ناوچه‌که‌و کوردستان پاش ڕوخانی یه‌کێتی سۆڤیه‌ت ده‌ستی پێکرد، وه‌ هه‌تا داگیرکردنی عێراقیش له‌ لایه‌ن هیزه‌کانی ئه‌مه‌ریکاو به‌ریتانیا هۆکاری سه‌ره‌کی و ته‌نهای نه‌وتو گازی عێراق بو(8) هه‌تا ده‌زگای هه‌واڵگری ئه‌مه‌ریکی خۆشی له‌ ڕاپۆرتێکیدا دان به‌وه‌دا ده‌نێت که‌وا کێشه‌ی که‌رکوک پێش هه‌مو شتێک له‌ سه‌ر نه‌وته‌ (9). له‌ شه‌ڕی تالانکردنی نه‌وت و گازی کوردستان وه‌کو له‌ هه‌مو شه‌ڕێکی تر هه‌مو فێڵ و تاکتیک و ئامرازێک به‌ کاردێت، یه‌کێکیش له‌م ئامرازانه‌ ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی کوردستان بو.
ئامانجه‌ نه‌وتی یه‌کانی پشت ڕیفراندۆم
ووڵاته‌ زلهێزه‌کانو ده‌زگا هه‌وڵگری یه‌کان به‌ وه‌ ناسراون که‌وا پلانه‌کانیان زۆر ئاڵۆزو ناڕاسته‌وخۆن به‌ جۆرێک که‌وا له‌ سه‌ره‌تادا زۆر به‌ زه‌حمه‌ت ئامانجی کۆتایی یان ڕونو دیاره، بۆ نمونه‌ که‌ ئه‌مه‌ریکی یه‌کان پاش ڕوخانی یه‌کێتی سۆڤیه‌ت ده‌رفه‌تیان وه‌رگرت وه‌ به‌ دوای هه‌ڵ و بیانویه‌کدا ده‌گه‌ڕان بۆ تاڵانکردنی داهاتی نه‌وتی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و داگیرکردنیشی، ئه‌وا هه‌ڵسان به‌ هاندانی دکتاتۆر سه‌دام حسێن بۆ داگیرکردنی کوێت. باڵوێزی ئه‌م کاتی ئه‌مه‌ریکا له‌ عێراق خانمی گلاسپی به‌ سه‌دام حسێنی ڕاگه‌یاند که‌وا ئه‌مه‌ریکا ده‌ست ناخاته‌ نێو کاروباری نێوخۆی ووڵاتانی عه‌ره‌بی وه‌ ئه‌مه‌ش بۆ سه‌دام حسێن هه‌ڵگیرسانی گڵۆپی سه‌وز بو بۆ داگیرکردنی کوێت که‌وا ماوه‌یه‌ک بو پلانی بۆ داڕشتبو(10) . دوایی وه‌کو زانراوه‌ داگیرکردنی کوێت ئه‌م شه‌ڕه‌ گه‌وره‌ی لێ که‌وته‌وه‌ ئه‌مه‌ریکا تیایا به‌ هه‌زاره‌ها ملیاردۆلاری ده‌ست که‌وت و له‌ کۆتاییشدا عێراقی داگیرکرد.
ه‌ ڕیفراندۆمه‌که‌ی کوردستانیش هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ فێڵێکی تر بو ئامانجه‌که‌ی نه‌وتی کوردستان بو له‌ لایه‌ن کۆمپانیا نه‌وتی یه‌کانی ئه‌مه‌ریکی و به‌ریتانی و فه‌ره‌نسی پلانی بۆ داڕێژراو جێبه‌جێ کرا، ئه‌گه‌رنا مه‌سعود بارزانی هیچ کاتێک وا ساویلکه‌ نه‌بوو هه‌نگاوێکی وا خه‌ته‌رناک بۆ ده‌سه‌ڵاتی خۆی و بنه‌ماڵه‌ وعه‌شیره‌ته‌که‌ی بهاوێژێت وه‌کو ئێستا دیار که‌وت سه‌ری خۆی خوارد. ئه‌گه‌ر سه‌یرێکی بایۆگرافی ئه‌م که‌سانه‌ بکه‌ین که‌وا هانی بارزانیان ده‌دا بۆ ئه‌نجمادانی ڕیفراندۆم و هه‌رده‌م له‌ ده‌وروپشتی بون تا ئه‌نجامدانی ، ئه‌م ڕاستی یه‌مان زیاتر بۆ به‌ دیار ده‌که‌وێت که‌وا کۆمپانیا نه‌وتی یه‌ بیانی یه‌کان له‌ پشت ئه‌م ڕیفراندۆمه‌ بون(11)، له‌وانه‌ زه‌ڵمای خه‌لیل زاد بۆ نمونه‌ پیاوی بنه‌ماڵه‌ی بوش و بازرگانی نه‌وت (12)، وه‌ هێنری لێڤی چاڵاکوانی ناسراوی سه‌هۆینی فه‌ره‌نسی که‌وا (13) که‌وا له‌ سه‌ر هێڵی بنه‌ماله‌ی ڕۆتشیڵده‌ که‌ ده‌ستیان گرتوه‌ به‌ سه‌ر به‌شی هه‌ره‌ زۆری نه‌وت و گازی کوردستان(14) . به‌لام ئه‌گه‌ر وا بێت ده‌بێت ئامانجی ئه‌م کۆمپانیا نه‌وتی یانه‌ چی بێت له‌ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی کوردستان؟
به‌ ڕای من دوو ئامانجی سه‌ره‌کی له‌ پشت ڕیفراندۆم هه‌بوه‌:
یه‌که‌م: فشار خستنه‌ سه‌ر حکومه‌تی عێراق سازش له‌ سه‌ر نه‌وت و گازی کوردستان بکات بۆ ئه‌م کۆمپانیا ده‌ره‌کی یانه‌ ، واته‌ کۆمپانیاکانی ئه‌مه‌ریکاو فه‌ره‌نساو به‌ریتانیا که‌وا له‌ ساڵی 1925وه‌ نه‌وتی کوردستانیان له‌ نێوان خۆیاندا دابه‌ش کردوه‌ به‌ موڵکی شه‌رعی خۆیانی ده‌زانن(15) . ئه‌م کۆمپانیا نه‌وتی یانه‌ شاره‌زای سایکۆلۆژیای گه‌لانی ناوچه‌که‌ن ده‌زانن تاڵانکردنی نه‌ وت گازی کوردستان ئاسانترین کاره‌ بۆ ئه‌وان چونکه‌ عێراق خۆی ناتوانێت به‌ بێ پشتگیری ئه‌مه‌ریکاو به‌ریاتانیاو فه‌ره‌نسا ئه‌م کێڵگانه‌ دژ به‌ هێزه‌کانی پێشمه‌رگه‌ کۆنترۆڵ بکات، کوردیش به‌ ته‌نها ناتوانێت دژ به‌م لایه‌نانه‌ هه‌مویان به‌رده‌وام بێت له‌ کۆنترۆڵکردنی ئه‌م کێڵگه‌ نه‌وتی و گازی یانه‌، حکومه‌تی عێراقیش که‌وا هه‌ست به‌ که‌می ده‌کات به‌رامبه‌ر کوردستانێکی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ زیاتر ئاماده‌یه‌ ئه‌م نه‌وت و گازه‌ ڕاده‌ستی کۆمپانیا بێگانه‌کان بکات نه‌ک گه‌لی کورد.
دووه‌م: ڕوسیا له‌ نه‌وت و گازی کوردستان بێ به‌ش بکرێت پاش ئه‌وه‌ی توانی ژماره‌یه‌ک گرێبه‌ستی ستراتیژی له‌ سه‌ر نه‌وت و گازی کوردستان له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی هه‌رێم ببه‌ستێت (16)، چونکه‌ ئه‌م ووڵاتانه‌ له‌ پێش شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌مه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ ڕوسیا له‌ کێبڕکێدان بۆ کۆنترۆڵکردنی نه‌وتی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست (17) بۆیه‌شه‌ گرێبه‌سته‌ کانی ڕوسیا له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی هه‌رێم به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک له‌ سه‌ر خۆیان ده‌زانن (18 ). به‌م جۆره‌ش هه‌م ده‌توانن ڕوسیا له‌ سامانی نه‌وتی و گازی کوردستان بێ به‌ش که‌ن هه‌م مه‌سعود بارزانیش به‌ لاوه‌ نێن که‌وا له‌ پش ئه‌م گرێبه‌ستانه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ ڕوسیا.
به‌ڵگه‌ی ئه‌م سیناریۆیه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌وا ته‌نها ده‌ ڕۆژ پاش ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم عه‌بادی سه‌رۆک وه‌زیرانی عێراق گه‌یشته‌ پاریس له‌ گه‌ڵ سه‌رۆکی فه‌ره‌نسا کۆبوه‌وه‌ له‌ کۆبونه‌وه‌که‌شدا فه‌ره‌نسا جه‌ختی له‌ سه‌ر یه‌کپارچه‌یی خاکی عێراق کرده‌وه‌ و دژایه‌تی خۆی بۆ سه‌ربه‌خۆیی کوردستان ڕاگه‌یاند (19) ، هیماو قه‌رینه‌ش هه‌یه‌ که‌وا هه‌ر له‌ میانی ئه‌م سه‌ردانه‌دا ڕێککه‌وتنی نهێنی له‌ نێوان کۆمپانیاکانی ئه‌م سێ ووڵاته‌و حکومه‌تی عێراقدا کرابێت له‌ به‌رامبه‌ر دژایه‌تی کردنی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی کوردستان له‌ گه‌ڵ ئاسانکاری بۆ حکومه‌تی عێراق بۆ داگیرکردنی که‌رکوک و ناوچه‌ نه‌وتی یه‌کانی تر، بۆیه‌شه‌ هێزه‌ عێراقی یه‌کان توانیان به‌ ڕه‌زامه‌ندی و له‌ ژێر چاودێری هێزه‌ ئه‌مه‌ریکی یه‌کان زیاتر له‌ 50% خاکی کوردستان داگیر بکه‌ن هه‌موشی به‌ بێ شه‌ڕێکی وا گه‌وره‌ بۆیه‌ گومان هه‌یه‌ که‌وا ده‌زگا هه‌واڵگری یه‌کانی ئه‌مه‌ریکاو به‌ریتانیا له‌ ڕێگای به‌ کرێگیراوه‌کانیان له‌ ڕیزی سه‌رکرده‌کانی هێزێکی کوردی ئاسانکاریان بۆ هێزه‌ عێراقی یه‌کان کردبێت به‌م ئاسانی یه‌ ئه‌م ناوچانه‌ داگیربکه‌ن له‌ گه‌ڵ بونی ئه‌م هه‌مو هێزه‌ی پێشمه‌رگه‌ له‌وێ (20) . نزیکه‌ی هه‌فته‌یه‌کیش پاش داگیرکردنی که‌رکوک وه‌زاره‌تی نه‌وتی عێراق ڕایگه‌یاند که‌وا گه‌یشتونه‌ته‌ ڕێککه‌وتنێکی سه‌ره‌تایی له‌ گه‌ڵ کۆمپانیای نه‌تی به‌ریتانی بریتیش پترۆلیۆم بۆ په‌ره‌پێدانی کێڵگه‌ نه‌وتی یه‌کانی که‌رکوک(21) . ئه‌م سازشانه‌ی حکومه‌تی عێراقیش بۆ کۆمپانیای نه‌وتی به‌ریتانی تا ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامه‌ له‌ دوا هه‌واڵیشدا وه‌زاره‌تی نه‌وتی عێراق و کۆمپانیای نه‌وتی به‌ریتاینی له‌ 18.01.2018 گرێبه‌ستێکی نوێ یان بۆ به‌رزکردنه‌وه‌ی ئاستی به‌رهه‌م هێنانی نه‌وتی که‌رکوک مۆر کردوه‌ له‌ کاتێکدا که‌وا به‌ریتانیاو ئه‌مه‌ریکاو فه‌ره‌نسا به‌ توندی پشتگیری عێراق ده‌که‌ن دژ به‌ حکومه‌تی هه‌ریمی کوردستان وه‌ داوای ڕاده‌ست کردنه‌وه‌ی هه‌مو کێڵگه‌ نه‌وتیو گازی یه‌کانی کوردستان به‌ عێراق ده‌که‌نه‌وه‌(22) ، به‌ڵام پلانه‌که‌ تا ئێستا به‌ ته‌واوه‌تی سه‌ری نه‌گرتوه‌ بۆیه‌ ئه‌م سێ ووڵاته‌و حکومه‌تی عێراق خه‌ریکی فێڵ و ته‌ڵه‌یه‌کی ترن به‌ ناوی ڕێککه‌وتن له‌ نێوان حکومه‌تی هه‌رێم و به‌غدا له‌ سه‌ر کێشه‌کانی نێوانیان.
کۆتا فێڵ: ڕێککه‌وتن له‌ نێوان حکومه‌تی عێراق و حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان
پلانی کۆمپانیا نه‌وتی یه‌ بیانی یه‌کان و حکومه‌تی عێراق به‌ هۆی به‌رگریکردنی به‌شێک له‌ پێشمه‌رگه‌ هێشتا به‌ ته‌واوه‌تی سه‌ری نه‌گرتوه‌ ئه‌مه‌ش کۆسپێکی گه‌وره‌یه‌ له‌ پێش هه‌نارده‌کردنی ئه‌م نه‌وت و گازه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ چونکه‌ ده‌بێت بۆڕی یه‌کانی هه‌نارده‌ کردنی نه‌وت و گاز له‌ هه‌مو حاله‌تێکدا به‌ خاکی کوردستانی باشوردا تێپه‌ڕن ئه‌مه‌ش به‌ بێ پارێزگاری کردنی پێشمه‌رگه‌ لێ یان مه‌حاله‌ سه‌ر بگرێ، بۆیه‌ هه‌ر سێ لایه‌نی ئه‌مه‌ریکی و به‌ریتانی و فه‌ره‌نسی زۆر جه‌خت له‌ سه‌ر ڕێککه‌وتن له‌ نێوان حکومه‌تی عێراق و حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان ده‌که‌نه‌وه‌ به‌ خۆشی و ناخۆشیش بێت ده‌یانه‌وێت حکومه‌تی هه‌رێم ناچار بکه‌ن هه‌مو مه‌رجه‌کانی حکومه‌تی عێراق قه‌بوڵ بکات له‌ ڕاده‌ستکردنه‌وه‌ی کێڵگه‌ نه‌وتی و گازی یه‌کانه‌وه‌ بگره‌ تا فڕۆکه‌خانه‌کانه‌ و خاڵه‌ سنوری یه‌کان.
ئه‌مه‌ریکاو هاوپه‌یمانانی به‌ هاریکاری حکومه‌تی عێراق فشاری جۆراو جۆر به‌ کار دێنن بۆ به‌ چۆک داهێنانی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان، ئه‌میش له‌ دوو ئاسته‌وه‌:
یه‌که‌م له‌ ڕێگای ئابلۆقه‌دانی ئابوریو داخستنی فڕۆکه‌خانه‌کان به‌ ڕوی گه‌شته‌کانای ده‌ره‌وه‌ ، وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌ربازی به‌رده‌وام،
دووه‌م له‌ ڕێگای ڕاستکردنه‌وه‌و دامه‌زراندنی ژماره‌یه‌ک له‌ حزبی سیاسی نوێ و که‌سایه‌تی ناسراوی به‌ کرێگیراوی ده‌زگا هه‌والگری یه‌ ده‌ره‌کی یه‌کان وه‌ گرنگ پێدان و نمایش کردنیان وه‌کو ئه‌لته‌رناتیڤێک بۆ ده‌سه‌ڵاتی بنه‌ماڵه‌یی که‌وا خۆی سیستمێکی ڕزی بوه‌ به‌ هۆی گه‌نده‌ڵی و پێشێل کردنی قورسی مافی مرۆڤه‌وه‌ تێکشکانی زۆر ئاسانه‌. به‌ڵام هه‌تا ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ریکاو هاوپه‌یمانانی له‌مه‌شدا سه‌ره‌که‌وتو بن سازش به‌ حکومه‌تی هه‌رێم بکه‌ن، ئه‌وا کۆسپێکی تری گه‌وره‌یان له‌ پێشه‌ لادانی وا ئاسان نی یه‌ ئه‌میش ڕوسیاو هاوپه‌یمانانی واته‌ ئێران و تورکیا.
ڕوسیاو هاوپه‌یمانانی: کۆسپه‌ گه‌وره‌که‌
ڕوسیا که‌وا خۆی له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ له‌ به‌ربه‌ره‌کانیدایه‌ له‌ گه‌ڵ ووڵاتانی ڕۆژئاوا له‌ سه‌ر کۆنترۆڵکردنی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌ به‌ تایبه‌تی نه‌وته‌که‌ی، توانی له‌ ڕێگای چه‌ند گرێبه‌ستێکی ستراتیژی یه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان چه‌ند مافێک له‌ سامانی نه‌وت و گازی کوردستان بۆ خۆی دابین بکات وه‌ زۆر زه‌حمه‌ته‌ به‌م ئاسانی یه‌ش ده‌ستبه‌رداری ئه‌م مافانه‌ی بێت. ڕوسیا به‌ هاوکاری تورکیاو ئێران ده‌توانێت به‌ شێوازی جۆراوجۆره‌ ئاستی جیا جیافه‌شه‌ل به‌ پڕۆژه‌ نه‌وتی و گازی یه‌کانی ئه‌مه‌ریکاو فه‌ره‌نساو به‌ریاتانیا بێنێت له‌ کوردستاندا چونکه‌ نه‌ک هه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی ڕوسیا به‌ڵکو ئه‌وه‌ی تورکیاو ئێرانیش که‌وتۆته‌ خه‌ته‌ر. ئێران پڕۆژه‌ی گازی یه‌کانی ئه‌م وولاتانه‌ له‌ باشوری کوردستان به‌ خه‌ته‌رێک له‌ سه‌ر پڕۆژه‌ی خۆی ده‌زانێت گازی سروشتی له‌ ڕیگای بۆڕی یه‌که‌وه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ بۆ عێراق و سوریا بگه‌یه‌نێته‌ سه‌ر ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست له‌وێشه‌وه‌ بۆ ئه‌ورپا، جگه‌ له‌وه‌ش که‌وا خۆی به‌ ڕکابه‌ری ئیمپریالیزمی ڕۆژئاوا ده‌زانێت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، تورکیاش به‌ ته‌ما بو پێویسته‌ گازی یه‌کانی خۆی له‌ ڕێگای بۆڕی گازێک له‌ کوردستانه‌وه‌ بۆ تورکیاو ئه‌ورپا به‌ نرخێکی هه‌رزان پڕ کاته‌وه‌ که‌چی ئێستا پلانه‌که‌ وایه‌ بۆڕی یه‌که‌ له‌ باشوری کوردستانه‌وه‌ به‌ خاکی کوردستانی ڕۆژئاڤا بۆ سه‌ر ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست تێپه‌ڕێت بۆ ئه‌روپا تا جێگای گازی سروشتی ڕوسی بۆ ئه‌ورپا بگرێته‌وه‌.
سه‌باره‌ت به‌ ئێران ئه‌وا ئه‌م وولاته‌ ده‌توانێت له‌ ڕیگای هاوپه‌یمانه‌ شیعه‌کانی کێشه‌ بۆ حکومه‌تی عێراق دروست بکات ئیفلیجی بکات، تورکیاش هه‌مو هه‌وڵه‌کانی له‌وه‌ چڕ کردۆته‌وه‌ ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست له‌ کوردستاندا داببڕێنێت بۆیه‌ش هێرشی به‌رده‌وام بۆ سه‌ر کوردستانی ڕۆژئاڤا ده‌کات وه‌کو هێرشی ئه‌مرۆی سوپاکه‌ی بۆ سه‌ر ئه‌فرین که‌وا به‌ پشتگیری ڕوسیا ئه‌نجام ده‌درێت (23 ) .
له‌ به‌رامبه‌ریشدا وه‌زیری دره‌وه‌ی ئه‌مه‌ریکا تیلله‌رسۆن دوپاتی کردوه‌ که‌وا هێزه‌کانی ووڵاته‌که‌ی بۆ ماوه‌یه‌کی نادیار له‌ کوردستانی ڕۆژئاڤا ده‌مێننه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هیمایه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌وا ئه‌مان پابه‌ندن به‌ جێبه‌جێکردنی ئه‌م پڕۆژه‌ گازی یه‌ له‌ کوردستاندا تا سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست که‌وا ئیسرائیلیش لێ ی سودمه‌ند ده‌بێت(24).
ده‌رئه‌نجام
ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ زیانی زۆر زیاتره‌ له‌ سود بۆ گه‌لی کوردستان چونکه‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ گازو نه‌وتی کوردستان تاڵان ده‌کرێت، له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ کوردستان ده‌کرێته‌ گۆڕه‌پانی شه‌ڕی نوێنه‌رایه‌تی زلهێزه‌کانی جیهان له‌ سه‌ر نه‌وتو گازی کوردستان خۆی، وه‌ مه‌حالیشه‌ پرۆژه‌که‌ به‌ بێ ڕه‌زامه‌ندی ڕوسیا سه‌ر بگرێت وه‌ ئه‌گه‌ریش ئه‌مه‌ریکاو هاوپه‌یمانانی له‌ گه‌ڵ ڕوسیا ڕێککه‌ون ئه‌وا هه‌ر به‌ زیانی گه‌لی کورده‌. ئه‌وه‌ی گه‌لی کورد ده‌توانێت له‌م قۆناغه‌دا بیکات به‌ لایه‌نی که‌م یه‌کڕیزی یه‌، ئه‌م یه‌کڕیزی یه‌ش مه‌حاله‌ له‌ ژێر سێبه‌ری گه‌نده‌ڵی و دکتاتۆری یه‌تی بنه‌ماڵه‌یی و خراپ به‌ کارهێنانی ده‌سه‌لات بۆیه‌ ده‌بیت سیستمی حوکم له‌ باشوری کوردستاندا سه‌ر له‌ نوێ له‌ سه‌ر بنه‌مای دادپه‌روه‌ری دامه‌زرێته‌وه‌ تاکو ببینه‌ به‌ربه ستێک دژ هه‌وله‌کانی تالانچیان و داگیرکه‌رانای بیانی.

بڵاوکردنەوە لە

بۆچوونێک بنووسە