هەڵهاتن لە عێراق

0

عارف قوربانی
با وەكوو گریمانەیەك وای دابنێین كوردستان هیچ ئەجندایەكی نییە بۆ سەربەخۆیی و ئەو قسانەی لەلایەن ژمارەیەك خەڵك و هێزی سیاسییەوە دەكرێن، راستن كە گوایە باسكردنی ریفراندۆم تەنیا بۆ گۆڕینی ئاراستەی سەرنجی خەڵكە لە قەیرانەكانەوە بۆ پرسێكی تر و كوردستان بە دوای سەربەخۆییدا ناگەڕێت. یان ئەو قسانەی كە دەگوترێن گوایە ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی نییە و مەبەستەكە ئەوەیە دوای ئەنجامدانی، هەرێمی كوردستان بە هێزێكی زیاترەوە مامەڵە لەگەڵ بەغدا بكات. كەواتە دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین لە هەردوو حاڵەتەكەدا مانای ئەوەیە هەرێمی كوردستان لەگەڵ بەغدا دەمێنێتەوە.

ئەمە وەكوو بابەتێكی ماتماتیكی وایە و هەڵە قبوڵ ناكات، هەرێم یان ئەوەتا رێگەی سەربەخۆیی دەگرێت، یاخود مانەوەی لەگەڵ عێراق، هیچ بژارەیەكی ترمان نییە. پێویستە هەر هاووڵاتییەكی كوردستانیش ئەم پرسیارە لەخۆی بكات: ئایا كوردستان لەگەڵ بەغدا بمێنێتەوە باشە، یان بەدوای دەروازەكانی رزگاریدا بگەڕێت؟

ئێستا لە كوردستان خەریكە هەردوو ئاراستەكە روونتر هەستیان پێدەكرێت. تا ئەندازەیەك خەڵك بەسەر ئەو دوو بۆچوونەدا دابەش بوون، بەشێك لەگەڵ مانەوەن لە عێراق و بەشێكیش تا رادەی ریسككردن بە دەستكەوتەكانیشەوە لەگەڵ ئەوەن هەرێمی كوردستان سەربەخۆیی رابگەیەنێت و دەرئەنجامەكانی هەرچییەك بوو مامەڵە لەگەڵ ئەو واقیعە بكرێت.

با بڕوانینە عێراق و وای دابنێین هەرێم دەیەوێ‌ لەگەڵ عێراق بمێنێتەوە، خۆ دەبێ بزانین ئەم دەوڵەتە بەرەو كوێ‌ دەڕوات و كورد تا كوێ‌ توانای بڕكردنی هەیە لەگەڵ پێشهاتە تازەكانی ئەم وڵاتە. ئەگەر ئەو مێژووەش بخەینە ئەولاوە كە لە دروستكردنی دەوڵەتی عێراقەوە تا رووخانی سەدام چی بەسەر كورد هێنراوە، دەبێ سەرەتای پرۆسەی بنیاتنانەوەی عێراق تا ئێستا وەك دەستپێكی قۆناغێكی تازەی پێكەوەژیان و پرەنسیپی پێكەوە بەڕێوەبردنی ئەم وڵاتە بكەین بە نموونە بۆ دروستكردنی وێنای وڵاتێك تا بزانین شوێنی ئێمە لەكوێی ئەم وێنایەدایە.

سەرباری ئەوەی كاتێك سەدام رووخا سەركردەكانی كورد بە گوڕوتین و قورساییەكی سیاسی زۆرەوە روویان كردە بەغدا، ئەوكات كورد لە هەردوو پێكهاتەی عەرەبی بەهێزتر بوو. یەكەم لەبەر ئەوەی ئەمریكا هاتبووە ناوەوە و تا ئەندازەیەك كورد بەشێك بوو لە هاوپەیمانێتی ئەمریكا، دووەم لەبەر ئەوەی پێشتر ئەزموونی حوكمڕانی كوردی لە هەرێمی كوردستان تەمەنێكی هەبوو، پارتی و یەكێتی وەك دوو هێزی كاریگەر و ئامادە لە گۆڕەپانەكە بوون، هێزی پێشمەرگە هێزێكی ئامادە و بەهۆی ئەوەی دەستیان بە چەك و جبەخانەكانی سوپای عێراق گەیشت، تا ئەندازەیەكیش هێزێكی پڕچەك بوون. لایەنە عێراقیەكانیش سوننە لە دەسەڵات هێنرابوونە خوارەوە، شیعەش هیچ ئەزموونێكی بەڕێوەبردنی نەبوو، سوپای عێراق هەڵوەشێنرابووەوە، حیزبە عەرەبیەكان هێشتا پێگەی سیاسی و جەماوەرییان نەبوو.

لەبەر ئەو هۆیانە كورد وەك بەشێكی خاوەن بڕیار لە دەسەڵات بەشداری كرد و چەندین پۆستی گرنگی وەرگرت. پرسیار ئەوەیە كورد بەو پێگە بەهێزەوە بەشداریی دەسەڵات و نووسینەوەی دەستوور و داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی عێراقی كرد، بەڵام ئەنجامەكەیمان بینی كە نەیتوانی هیچ كێشەیەكی نێوان كورد و عێراق چارەسەر بكات و نەیتوانی بە رێوشوێنی یاسایی و دەستووری و بە حوكمی ئامادەیی لە بەغدا بستێك خاك وەربگرێتەوە. بگرە چەندین كێشەی تریش دروست بوون كە لە ئایندەدا هیچ كامیان مەترسی و لێكەوتەكانیان لە كێشەكانی رابردوو كەمتر نابن.

عێراقێك لەوپەڕی لاوازی و كوردیش بەو پێگە بەهێزەوە، ئەنجامەكەی ئەوە بووبێت كە تەنها كاتی بەفیڕۆدابێت لەگەڵ بەغدا، ئەی ئەگەر بڕیار بێت ئێستا رووبكەینەوە عێراق كە هاوكێشەكان تەواو پێچەوانە بوونەتەوە، عێراق وڵاتێكی بەهێز و بە دەسەڵات، خاوەن سوپای پڕچەك و حەشدی شەعبی، ئێمەش بە كۆمەڵێك كێشە و قەیرانەوە، چیمان دەستدەكەوێت، ئەوە لەكاتێكدا عێراق بەمجۆرەش نامێنێتەوە و تادێت پێگەی بەهێزتر دەبێت.

بەتایبەتی دوای رێككەوتنی ریاز لەنێوان كەنداو و ئەمریكا گوشارەكانی كەمكردنەوەی هەژموونی ئێران لەسەر ناوچەكە چڕتر دەبێت، لەو حاڵەشدا ئێران بیر لە بەدیلی پێگەكەی دەكاتەوە، پێگەی هاوپەیمانەكانی بەهێز دەكات تا لەئەگەری كشانەوەی ئێراندا ئەوان رۆڵی ئەو بگێڕن. یەكێك لەو وڵاتانەی لەڕووی جیۆپۆلیتیكەوە بایەخی گەورەی بۆ نفوزی ئێران دەبێت، عێراقە. لەبەرئەوە ئێران لە ئێستا بەدواوە عێراق بەهێز دەكات تا ئەركەكانی ئێران لە ناوچەكە تەواو بكات.

واقیعی دوای داعش عێراق دەكاتە وڵاتێكی ناوەندیی بەهێز، چونكە لە سەرەتای گرتنەدەستی دەسەڵاتەوە لە دوای سەدام، شیعە كار بۆ ئەو ئامانجە دەكات. گەرچی سەرەتای پرۆسەكە سوننە بایكۆتی پرۆسەی سیاسییان كرد و گۆڕەپانەكەیان بۆ شیعە بەجێهێشت. بەڵام بەهۆی ئامادەیی ئەمریكا و پێگەی كورد لە دەسەڵات، ئەوكات گۆڕەپانەكە نەكەوتە دەستی شیعە. هەرچەندە دواتر سوننە بەهۆی تیرۆرەوە دۆخێكیان دروستكرد كە هەموو لایەك پێیوابێت بەگەڕانەوەیان بۆ ناو دەسەڵات سەقامگیری دروست دەبێت، بەوهۆیەشەوە زیاتر لە قەبارەی خۆیان درایە. بەڵام دوای كشانەوەی ئەمریكا نە پشكی كورد و نە پێگەی سوننەش نەیانتوانی بەر بە هەژموونی شیعە بگرن.

سیناریۆی داعشیش زیاتر ئاوی كردە ئاشی شیعە و بە هۆیەوە كۆتایی بە پێگەی سوننە هێنرا و دوای داعش شتێك لە عێراق نامێنێت بەناوی هەیبەتی سوننە. پێشتر وێناكە بەوجۆرە بوو وەك دڵنیایی هاوسەنگی و پارسەنگ لەنێوان سوننە و شیعە رۆڵێكی گەورەتر بە پێگەی كورد دەدرا. دوای لاسەنگبوونی هاوكێشەكانی نێوان سوننە و شیعە، كورد ئەو رۆڵەی نامێنێ‌ و بگرە لەدوای سوننە ئیتر نۆرەی پەرتەوازەكردن و لاوازكردنی پێگەی كوردیش دێت.

بەتایبەتیش بەهۆی ئەوەی كە ئێستا تا ئەندازەیەكی زۆر عێراق بۆ شیعە یەكلایی بووەتەوە، سوننە لەمەودوا ئەوانەی دەگەنە دەسەڵاتیش، دەبێت سوننەی ئەڵقەلەگوێی شیعە بن، ئەگەر كورد لە بەغدا ئامادەیی هەبێت و پێگەی بەهێز بێت، یارمەتیدەر دەبێت بۆ بەهێزبوونەوەی پێگەی سوننەكان، بۆیە هیچ لۆژیكێك رێگە بەوە نادات شیعە ئامادەیی ئەوەی تێدابێت دەرفەت بداتەوە بە بەهێزبوونەوەی سوننە. بەمجۆرەش نەك دەرگاكانی بەغدا بۆ كوردێكی بەهێز ناخرێنە سەر پشت، بەڵكوو هێزی بەغدا لە بچووككردنەوەی كورددا بەكاردەبرێت، چونكە مانەوەی كورد بە بەهێزی لە بەرانبەر شیعە، یەكسانە بە هەستانەوەی سوننە كە نە ئێران و نە بەغداش ئەوەیان ناوێت.

كەواتا چاوەڕێكردنی ئەوەی كورد لە عێراق دەتوانێ‌ بەوجۆرە بمێنێتەوە و پارێزگاری لە مافەكانی خۆی بكات و چارەسەر بۆ كێشەكانی بدۆزێتەوە، چاوەڕوانییەكی خۆخەڵەتێنەرە. چونكە بەغدا كوردستانێكی بەهێز پەسەند ناكات كە ریسەكەی لێ بكاتەوە بە خوری، بەڵكوو كوردێكی لەڕولاوازی دەوێ‌ تەنها بۆ شەرعیەتدان بە ستراتیژی تەشەیوع لەژێر بەیداخی عێراقی پێكەوەژیانی ئاشتییانە. تاكە رێگەچارەی خۆدەربازكردنیش بۆ كورد تا تووشی ناكۆكی و دوژمنایەتی نەبێت لەگەڵ شیعە، ئەوەیە بەخێرایی لە عێراق دووربكەوێتەوە و عێراق بۆ شیعە جێبهێڵێت.

بڵاوکردنەوە لە

بۆچوونێک بنووسە